De kracht van twijfel

Onlangs vertelde iemand tijdens een cursus dat hij twijfelde of hij juist had gereageerd op een situatie die zich kort daarvoor had voorgedaan. Een aantal medecursisten reageerden goed bedoeld met te zeggen dat hij niet hoefde te twijfelen, hij had veel kennis, kunde en ervaring en kon zeker zijn van zijn reactie. Kortom, er was geen reden voor onzekerheid.

Er kan twijfel zijn over een gedane actie: ik weet niet of het wel klopt wat ik gedaan heb, of over een besluit dat nog genomen moet worden: ik weet niet wat ik moet doen. Twijfel wordt gevoed door de wens om het goed te doen. Daarmee leidt twijfel tot een oordeel over goed of fout. Het idee dat het misschien fout is wat je hebt gedaan of gaat doen, geeft een gevoel van onzekerheid. Want hoewel de twijfel gaat over een handeling, wordt het oordeel erover als persoonlijk ervaren: ik heb het goed gedaan dus ik ben goed, of in het tegenovergestelde geval: ik heb het fout gedaan dus ben ik fout. 

Voor Descartes, een Franse filosoof uit de zeventiende eeuw, was twijfelen juist belangrijk en noodzakelijk. Zijn uitgangspunt was: waar getwijfeld wordt, wordt gedacht. De kracht van twijfel is reflectie. Niet oordelen maar vragen stellen. Waartoe heeft mijn handelen geleid?  Waarom heb ik gedaan wat ik heb gedaan en wat had ik eigenlijk willen doen?  Of, kan ik iets anders doen? Welk effect wil ik precies realiseren? Door stil te staan bij dit soort vragen leer je. Je gaat jezelf beter begrijpen, je verkrijgt nieuwe inzichten en je vergroot je oplossingsruimte. Twijfel wordt dan niet gebruikt om als een rechter te oordelen over goed of fout,  maar de twijfel wordt gebruikt als gids, die wijst op andere en misschien zelfs wel nieuwe mogelijkheden.

Twijfelen is niet aangenaam. Daarom lijkt twijfel te moeten worden vermeden. Daarnaast bestaat er het idee dat het belangrijk is om zeker van je zaak te zijn, dan ben je immers krachtig. Twijfel haalt je uit je kracht en dient daarom te moeten worden bestreden. Maar iemand die alleen maar zeker is stelt zich geen vraag. Twijfelen is nodig is om nieuwe antwoorden te vinden. Want zekerheid zonder twijfel geeft verstarring en leidt tot stilstand. Maar om te durven twijfelen, is zekerheid nodig. En twijfel zonder zekerheid leidt tot besluiteloosheid en dat is verlammend. Iemand die alleen maar twijfelt en in een staat van onzekerheid is, kan niet krachtig optreden.

Het is dus niet zekerheid óf twijfel maar zekerheid én twijfel.