Vrijheid heeft alle keuzemogelijkheden in zich. We ervaren vrijheid als we kunnen kiezen wat we willen. Op voorwaarde van vrijheid kunnen we kiezen en verantwoordelijkheid nemen voor de gemaakte keuze. Een keuze maken is niet vrijblijvend. Want als we een keuze maken dan geven we onszelf de opdracht activiteiten uit te voeren die ertoe leiden dat we de keuze realiseren. Met die opdracht begrenzen we onszelf en creëren we onmogelijkheden voor onszelf. We handelen in lijn met de waarde die we belangrijk vinden, of we voeren taken uit die bij een functie horen, of we gedragen ons op een wijze die past bij de rol die we op ons hebben genomen. Met een besluit kiezen we een richting en vervolgens moeten we discipline opbrengen om de gekozen richting te blijven volgen. Daarmee ontneemt verantwoordelijkheid vrijheid.

Mensen met een groot verantwoordelijkheidsgevoel hebben veelal met name zorg en aandacht voor anderen. Maar als alle aandacht gaat naar datgene buiten jezelf, bijvoorbeeld naar je werkzaamheden of naar de mensen om je heen, dan is er geen contact met jezelf. Je leeft je bijvoorbeeld volledig in de ander in en neemt daardoor wel het gevoel van de ander waar maar niet van jezelf. Het contact met jezelf is onvoldoende waardoor je te weinig verbinding hebt met je eigen doelstellingen of wensen. Je inleven in de ander gaat dan samen met jezelf kwijtraken. Je bent weliswaar goed afgestemd op de omgeving, maar je hebt het eigenbelang uit het oog verloren.

In de keuze die je dan maakt ontbreekt het eigenbelang. Verantwoordelijkheid voor het eigenbelang is dan miskend en niet genomen.

Het kost moeite om andere keuzes te maken, omdat verantwoordelijkheid nemen ook betekent dat we de lastige kanten ervan moeten hanteren, zoals omgaan met gevoelens van schuld, schaamte, kwetsbaarheid of angst. Als een besluit, hoe goed het ook is, niet voldoet aan andermans behoeften, dan kun je schuld voelen. Door verantwoordelijkheid te miskennen, vermijd je al deze lastige gevoelens. Neem je verantwoordelijkheid dan ga je ze wel ervaren.

Als we verantwoordelijkheid hebben dan maken we keuzes en nemen we beslissingen. We hebben macht.

Met macht beïnvloeden we zowel onszelf als anderen uit onze omgeving. Met macht krijgen we dingen gedaan. Als we onze macht optimaal inzetten, dat is niet per definitie maximaal, dienen we ons eigen belang en de belangen van de ander. Als we macht optimaal inzetten, doen we recht aan waarden en dienen we belangen.

Maar met macht kun je ook over grenzen heen gaan. Te veel macht inzetten, voorbij het optimum, leidt tot beschadiging en doet geen recht aan waarden en belangen van de ander. Zetten we te veel macht in dan creëren we disbalans en onrecht.

Macht geeft ons daarom de verantwoordelijkheid de grenzen van onze macht te erkennen en zelfbeheersing op te brengen, zodat je door macht in te zetten anderen niet beschadigt. Macht is onlosmakelijk verbonden met verantwoordelijkheid.

Als we verantwoordelijkheid nemen dan doen we de toezegging dat we keuzes maken die recht doen aan belangrijke waarden. Verantwoordelijkheid nemen is geen toezegging dat je precies weet wat je moet doen in toekomstige situaties, maar een toezegging dat je inspanningen wilt leveren die tot een goede keuze leiden. Zoals nadenken, met anderen overleggen of advies inwinnen, tussentijds evalueren en reflecteren zodat je kunt bijsturen, uitleg geven aan anderen over de gemaakte keuze en openstaan voor commentaar en feedback om zodoende tot nieuwe inzichten te komen die zorgen voor meer oplossingsruimte voor volgende situaties.

Ontbreekt die bereidheid dan leidt dat tot keuzes die geen of onvoldoende recht doen aan relevante waarden. Het zijn keuzes die zich uiten in het achterstellen van belangen, te weinig macht uitoefenen en daardoor een situatie nauwelijks beïnvloeden. Of door te veel macht uit te oefenen, waardoor grenzen worden overschreden en er beschadiging optreedt.

Als we nadenken over de betekenis van ons bestaan, dan richten we ons niet alleen op onszelf, maar brengen we het in verband met ons ten dienste stellen aan diegene of datgene buiten onszelf. Door een bijdrage te leveren aan een groter geheel, waarvan we zelf en anderen deel uitmaken, willen we van waarde en betekenisvol zijn. Deze waarde en betekenis uiten we in de dagelijkse keuzes die we maken.

Verantwoordelijkheid nemen, betekent dat je met je keuze recht doet aan waarden en belangen die er spelen in een situatie.

Het is aantrekkelijk te veronderstellen dat we niet verantwoordelijk zijn voor keuzes die we onbewust hebben gemaakt en handelingen die we onbewust hebben verricht. Maar elke gekozen reactie van je op een situatie doet recht of tekort aan een waarde of belang, ook een onbewuste reactie. Degene die onbewust handelt creëert een nieuwe situatie waarin hij, zonder dat hij het zich realiseert, recht of tekort doet aan een waarde of belang.

Met elk gedrag heb je invloed op jezelf, op anderen en op je omgeving. Als we ons ervan bewust worden waartoe ons onbewuste handelen leidt, dan moeten we verantwoordelijkheid erkennen voor wat we doen. Ontwikkelen we ons bewustzijn dan kunnen we de betekenis erkennen van zowel onze bewuste als onbewuste keuzes.

Een samenleving ontwikkelt zich continu. Telkens ontstaat een nieuw besef, nieuwe behoeften dringen zich op, of nieuwe problemen worden zichtbaar. Generaties die elkaar opvolgen, bouwen voort op inzichten van voorgaande generaties.

Bij steeds meer mensen groeit het besef dat onze huidige levensstijl niet houdbaar is. Willen we als menselijke soort kunnen overleven, dan moeten we beseffen dat we afhankelijk zijn van elkaar. Geen kinderlijke afhankelijkheid, hiërarchische of dat van een slachtoffer dat een redder nodig heeft, maar een volwassen afhankelijkheid waarin ieder zijn potentieel ten volle inzet om gezamenlijke belangen te dienen. Dan creëren we een samenleving waarin we het belangrijk vinden met onze keuzes het sociale verband te versterken, erin te participeren en een bijdrage te leveren aan de samenleving waarvan we deel uitmaken.

De problemen die onderlinge afhankelijkheid met zich meebrengt, zijn volgens sommige mensen op te lossen door zich af te splitsen of terug te trekken uit bestaande samenwerkingsverbanden. Dat is de weg terug nemen naar wat ooit was. Maar het verleden biedt geen oplossingen voor nieuwe onbekende situaties.

In een samenleving dat gericht was op het individu ontwikkelden we onze autonomie zodat we zelf keuzes konden maken en daarvoor ook zelf verantwoordelijkheid konden nemen. In de mondiale leefwereld waarin we ons als samenleving nu bevinden, is het belangrijk dat we als individuen ervoor kiezen gezamenlijk een bijdrage te leveren aan het functioneren van het geheel. Dan ontwikkelen we onze autonomie zodat we een gelijkwaardige verbinding met elkaar kunnen hebben.

In een gelijkwaardige verbinding is ieders potentieel aanwezig en van belang. Hiërarchie ontbreekt en het ene individu is niet beter, of van meer belang dan het andere individu. Net zomin dat de één leidt en de ander volgt, of zich meer moet manifesteren dan de ander. Een gelijkwaardig sociaal verband functioneert doordat de deelnemers autonoom en authentiek aanwezig zijn.

In een samenleving waarin het collectief centraal staat, is autonomieontwikkeling dienend in plaats van leidend.